З кнігі «Імша ў запаволеным руху» (1948)

Падыду да алтара Божага,
да Бога, Які весяліць маладосць маю (Пс 42).

Калісьці ў канцы мінулай вясны, калі правільна памятаю, я прачытаў вам казанне пра тое, што адчуваеш, калі служыш Імшу. Цяпер я збіраюся пашырыць яго і ператварыць прыблізна ў дванаццаць іншых казанняў, беручы па чарзе розныя часткі Імшы. Не проста словы, бо Імша — гэта не толькі словы, але і дзеянні. Фактычна, яна ўвесь час суправаджае словы дзеяннямі. Мансіньёр Роберт Х’ю Бэнсан некалькі гадоў таму напісаў даволі цікавы тэкст (яго вы знойдзеце ў кнізе “Papers of a Pariah”), у якім ён сцвярджае, што Імша насамрэч з’яўляецца своеасаблівым рэлігійным танцам, сімвалічным танцам. Зразумела, для вас гэта гучыць абсурдна, таму што вы пад танцам разумееце тое, калі радыё ў зале грае брыдкія рэчы, а вы круціцеся парамі і перажываеце сентыментальнае пачуццё. Але, калі танец толькі пачынаўся, ён заўсёды штосьці азначаў, прычым амаль заўсёды штосьці рэлігійнае. Таму ідэя Х’ю Бэнсана заключалася ў тым, што хрысціянская вера мае свой уласны рэлігійны танец: усе павароты і выкручванні, паклоны і хістанні, уздыманні, развядзенні і звядзенні рук, праз якія святар праходзіць на працягу Імшы, насамрэч складаюцца ў своеасаблівы танец, задуманы як сродак, які дазваляе перадаць вам, гледачам, пэўную рэлігійную ідэю.

Вядома, як я заўсёды кажу, калі вам цяжка або нудна старацца сачыць за Імшою, то будзе значна лепш, калі вы зоймеце сябе проста стаяннем на каленях і прамаўленнем сваіх малітваў з кніжкі або без яе, пакуль Імша ідзе. Касцёл не абавязвае вас сачыць за Імшою; ён абавязвае вас толькі час ад часу прысутнічаць на ёй. Але калі вы хочаце паспрабаваць прасачыць за Імшою, то будзе добра паспрабаваць зразумець, пра што кажуць словы, а не проста прызвычаіцца да іх, як да пабожнай каніцелі. Добра будзе таксама пабачыць жэсты, якія святар робіць для адпаведнага суправаджэння гэтых слоў, для іх ілюстрацыі і надання ім выразнасці, а не проста цьмяна ўяўляць сабе, што ён махае рукамі без нейкай прычыны.

Такім чынам, сёння мы возьмем толькі тую частку, якую святар прамаўляе каля падножжа алтара, і гэтага будзе дастаткова на адзін раз. Не ведаю, ці вы калі-небудзь цікавіліся, чаму выраз, з якога святар пачынае, гучыць так: “Падыду да алтара Божага”, хоць ён ужо знаходзіцца пры алтары. Тлумачэнне заключаецца ў тым, што першапачаткова Імша пачыналася інтроітам (гэта тое, што святар кажа на пару хвілін пазней, стоячы пры баку Паслання), а заканчвалася заклікам “Ite, missa est”. Усё астатняе — гэта насамрэч аздабленне. Гэты псальм і “Confiteor” святар першапачаткова прамаўляў у сакрыстыі; толькі з часоў Пія V яны сталі часткай Імшы. Калі б мы жылі ў часы караля Генрыха VIII, мне прыйшлося б казаць гэты псальм і “Confiteor”, пакуль бы вы яшчэ толькі шукалі свае шапкі. Але не трэба па гэтай прычыне лічыць, што гэтая першая частка Імшы не мае значэння і што падчас яе можна разглядацца навокал, каб паглядзець, ці ўсе паслушніцы прыйшлі ў касцёл. Цяпер гэта частка Імшы. І калі вы ўжо збіраецеся сачыць за ёю, то ўся Імша належыць вам, а вы належыце ёй. Проста дзеянне Імшы палярызавана, яно сканцэнтравана на святары, вось і ўсё. Гэта даволі складаныя словы, давайце я крыху растлумачу. Калі ў вас ёсць павелічальнае шкло і вы збіраеце промні ў адной кропцы, на труце, каб трут загарэўся, або на руцэ іншай дзяўчынкі, каб яна падскочыла, то ўсё святло сходзіцца ў адну кропку, і такой распаленай кропкай з’яўляецца святар; але ўвесь прамежак паміж павелічальным шклом і распаленай кропкай даволі цёплы — і гэта вы, верны люд. Мяркуецца, што вы грэецеся ў гэтай цеплыні, якую дае святар — фокус усяго дзеяння, растоплены любоўю. Таму пачынайце адразу са святаром; распраўце свае плечы і зрабіце знак крыжа, прамаўляючы ў думках: “У імя Айца і Сына, і Духа Святога”, вось мы тут, давайце пачынаць.

Што за псальм прамаўляе святар? На жаль, у нас ёсць не вельмі шмат дакладнай інфармацыі пра псальмы і пра тыя падзеі, з нагоды якіх яны былі ўпершыню напісаны. Некаторыя людзі лічаць, што гэты псальм быў напісаны каралём Давідам, калі ён уцякаў ад Абсалома. Не ведаю, ці ўсе вы памятаеце гэтую гісторыю, але Абсалом быў сынам караля Давіда. Ён паўстаў супраць яго і стаў замест яго каралём. Затым была бітва, у якой людзі Давіда біліся лепш за паўстанцаў. Але ці сапраўды ён напісаў гэты псальм, гэтага я не ведаю. Ён кажа пра “Бога, Які весяліць маладосць маю”. Каралю Давіду ў часы паўстання Абсалома было амаль шэсцьдзесят гадоў, а калі табе амаль шэсцьдзесят гадоў, маладая весялосць адчуваецца не надта добра. Таму некаторыя людзі лічаць, што аўтарам гэтага псальма — або прынамсі лірычным героем гэтага псальма — быў малады святар або малады левіт, сасланы са сваёй роднай краіны невядома калі і невядома чаму, які проста жадаў, каб ягоны прыгавор да ссылкі скасавалі і ён мог вярнуцца ў храм і да Божага алтара, дзе ён быў настолькі шчаслівы. Цяпер давайце пройдзем праз гэты псальм. Калі вы не супраць, я дам вам яго ў сваёй уласнай інтэрпрэтацыі.

“Божа, падтрымай маю справу; дай мне адплату супраць народа, які не ведае пабожнасці; збаў мяне ад ворага падступнага і жорсткага. Ты, Божа, уся мая моц — чаму Ты мяне адкінуў? Чаму хаджу я ў смутку, калі ворагі моцна мяне ўціскаюць? Святло Тваёй прыхільнасці, выкананне Твайго абяцання — няхай яны будуць маім суправаджэннем, няхай бяспечна прывядуць мяне да Тваёй святой гары, да шатра, дзе Ты прабываеш. Там я падыду да алтара Бога, даўцы маладосці і шчасця; Ты мой Бог, на гуслях я ўслаўлю Тваю хвалу. Душа, чаму ты прыгнечана, чаму ты смуткуеш? Чакай Божай дапамогі; я не перастану ўсклікаць з падзякай, мой заступнік і мой Божа”.

Я выкарыстаў слова “заступнік”, каб перадаць тое, што псальм, як мне здаецца, хоча сказаць выразам “збаўленне майго аблічча”. Чалавек, які ратуе тваё аблічча; чалавек, які дазваляе табе з’явіцца на людзях і не выглядаць пры гэтым дурнем. Мне здаецца, што наш герой чамусьці пакутуе пад несправядлівым падазрэннем і таму хоча, каб Бог падтрымаў ягоную справу, устанавіў ягоную невінаватасць, уратаваў ягонае аблічча, каб яму зноў можна было з’явіцца ў Ерузалеме і ў храме, не маючы плямы на сваёй рэпутацыі. Часткова па гэтай прычыне гэты псальм вельмі добра пасуе для таго, каб ім пачаць Імшу. Святар непазбежна адчувае сябе дурнем, якому трэба стаць перад усімі і выглядаць добра, тады як насамрэч ён грэшны чалавек, як і астатнія людзі. Ён хоча, каб прыйшоў заступнік і захаваў ягоную рэпутацыю, захаваў ягонае аблічча, як мы кажам… Мне цікава, ці вы разумееце, пра што я кажу. Гэта залежыць ад таго, сарамлівы ты ці не. Некаторыя з вас сарамлівыя, а некаторыя не. Калі вы ведаеце, што такое сорам, то можаце сабе ўявіць, наколькі жахліва было б, калі б ваша мама раптоўна сказала вам нейкім ранкам, што сёння вам трэба быць на прыёме ў каралеўскім двары. І калі б яна сказала вам, што, на жаль, ужо няма часу падбіраць асаблівае адзенне і вам прыйдзецца пайсці як ёсць, гэта зменшыла б ваша няшчасце, праўда? Менавіта так святар адчувае або павінен адчуваць сябе, калі ідзе да алтара. Ён становіцца перад нябесным дваром, перад тронам Караля каралёў, сярод натоўпаў анёлаў і святых, а разам з тым ён зусім не надаецца для такой кампаніі. Ён зусім не можа глядзець на гэтую перспектыву, калі толькі наш благаслаўлёны Пан не будзе ласкавым узяць яго за руку, прывесці яго і сказаць: “Гэта Мой сябар”. Таму святар і прамаўляе псальм “Judica me”.

Вам лепш ісці ў нагу са святаром у гэтым першым руху як бы рэлігійнага танца. Святар стаіць там, звёўшы перад сабою рукі і ўглядаючыся ў распяцце над алтаром у паставе мальбы. І гэта павінна быць тая пастава розуму, з якой пачынаеце і вы. Ніколі не варта прыходзіць на Імшу, а тым больш прыступаць да Камуніі, без гэтага пачуцця сарамлівасці, без пачуцця, што вы ўмешваецеся туды, дзе вас не чакаюць. Мы ўвесь час знаходзімся ў вялікай небяспецы таго, што ўспрымаем Божую дабрыню як штосьці дадзенае, што падхопліваемся на Камунію так, быццам бы гэта самая натуральная рэч у свеце, а не штосьці звышнатуральнае, што належыць да іншага свету. Такім чынам, нам перадусім трэба адчуваць сорам. Затым трэба заўважыць, што, хоць святар і стаіць у паставе мальбы, гэта даверлівая мальба. “Душа, чаму ты прыгнечана? — кажа ён. — Чаму ты смуткуеш?” І тут уступае міністрант: “Чакай Божай дапамогі”. Гэта сапраўды правільна: Бог нас падтрымае. Ён наш заступнік, Ён стане каля нас і паклапоціцца пра нас. Таму святар у канцы псальма кажа: “Я ўсё ж падыду да алтара Божага”, робіць знак крыжа дзеля большай адвагі і нагадвае сабе: “Дапамога нашая ў імені Пана, Які стварыў неба і зямлю”. Так, усё правільна, Ён нам дапаможа.

Але тым часам вы падымаеце вочы і бачыце, што рух танца раптоўна змяніўся. Святар, які стаяў роўна, цяпер цалкам склаўся ўдвая. Гэта “Confiteor”. Краем вока святар пабачыў сябе збоку, калі стаяў выпрастаўшыся і расказваў сабе, што наш Пан усё вырашыць, — і раптам адчуў ваганне, успомніўшы пра свае грахі! Нават тыя грахі, якія ён зрабіў з часу апошняй Імшы, якія стаяць у самым цэнтры памяці: чалавек, які толькі ўчора так па-ідыёцку страціў самавалоданне; чалавек, які толькі ўчора сказаў злыя словы, разлічаныя на тое, каб пакрыўдзіць асобу, з якой ён размаўляў, — якое права ён мае чакаць нейкіх Божых даброт, прасіць аб суправаджэнні Божага святла і Божай праўды, каб яны прывялі яго да алтара? Таму ён нізка схіляецца і абвінавачвае сябе ў сваіх грахах перад вачыма неба. Але не толькі перад вачыма неба, але і перад вачыма зямлі таксама. Кожны грэх, які я або вы здзяйсняеце, падводзіць усю хрысціянскую супольнасць, правільна? Як вы выбачаецеся перад партнёрам, калі зробіце зусім няўдалы ўдар у тэнісе, так вы выбачаецеся за свае грахі перад сваімі братамі ў Хрысце; вы падвялі кожнага з іх. І затым адбываецца цудоўная духоўная сцэна: святар просіць міністрантаў маліцца за яго, а міністранты, у сваю чаргу, тлумачаць, што яны настолькі ж дрэнныя. З кожнага боку адбываецца свайго роду адкрытая споведзь. Ведаеце, калі святары стаяць у хоры, яны таксама павінны ціха казаць усю гэтую частку Імшы адзін аднаму, пакуль святар кажа яе пры алтары. Усе мы прызнаёмся ў сваіх памылках, выкладваючы карты на стол.

Гэта азначае, што, калі вы стараецеся сачыць за Імшою, вам нельга ўспрымаць “Confiteor” як прыватную справу святара і лічыць, што больш тактоўным было б рабіць выгляд, што не заўважаеце яе. Вам нельга слухаць выбачлівае мармытанне міністранта ў духу адчужанасці. Не, ён вызнае не толькі свае грахі, але роўна і вашыя. Або, магчыма, не столькі вашыя грахі, колькі вашую грэшнасць; у гэты момант Імшы нам трэба не столькі ўспамінаць той ці іншы злы, сквапны ці бяздумны ўчынак, колькі агульны нізкі ўзровень духоўнасці ў нас, які заўсёды прымушае нас рабіць злыя, сквапныя ці бяздумныя ўчынкі. Мы сапсаваныя людзі — кожны з нас. Вось у чым сэнс. І калі святар тройчы ўдарае сябе ў грудзі або калі міністрант робіць тое самае, вам варта ўзбуджаць у сабе тое ж пачуццё. Усе мы ў гэты момант нізка схіляемся.

І цяпер святар прымае новую паставу, новы рух у танцы: ён больш не складзены ўдвая, а крыху схілены. Цяпер ён прамаўляе чатыры апошнія вершы перад узыходжаннем да алтара. Ён як бы дражніць сябе тым, што пакуль што не глядзіць на крыж, не глядзіць на алтар; гэта пачастунак, які ён адкладае для сябе. Так, мой Божа, Ты ўкладзеш у нас жыццё — у такія мёртвыя рэчы, як мы. І мы — увесь гэты плебс, увесь гэты вульгарны натоўп людзей — будзем хваліцца Тваёй абаронай. Ты пакажаш нам сваю міласэрнасць і сваю спрыяльную магутнасць. Ты выслухаеш нашыя малітвы; гэты недарэчны шум, які мы робім, дойдзе да Цябе, дакладна ў нябесныя двары. І тады, проста каб упэўніцца, што ён вядзе люд за сабой, святар кажа: “Пан з вамі”. А міністрант адказвае: “І з табой таксама” (менавіта гэта азначае выраз “І з духам тваім”). Святар і люд будуць займацца гэтай сваёй вялікай справай плячо ў плячо. Затым святар нарэшце ўздымае вочы, робіць жэст, быццам бы зачэрпваючы рукамі паветра, каб схапіць асобныя нітачкі ласкі, якія да яго спускаюцца. І потым кажа: “Памолімся”. Добрая ідэя: памолімся.

Фота: Fr James Bradley / Flickr (CC BY); Joseph Shaw / Flickr (CC BY-NC-SA).